Loading...
You are here:  Home  >  ΔΙΑΦΟΡΑ  >  Current Article

Φρ. Νίτσε: Εκλογή από τα σημειωματάριά του

By   /   Δεκέμβριος 12, 2013  /   Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Φρ. Νίτσε: Εκλογή από τα σημειωματάριά του

    Print       Email

Μετάφραση, σχόλια: Βαγγέλης Δουβαλέρης

O Φρειδερίκος Νίτσε δὲν ἤθελε νὰ μάθει Τέχνη καὶ Φιλοσοφία ἀπ᾽ τοὺς Ἕλληνες, ἀλλὰ νὰ μάθει τοὺς Ἕλληνες μὲς ἀπ᾽ τὴν Τέχνη καὶ τὴ Φιλοσοφία τους. Τὸ τί ἦταν οἱ Ἕλληνες μὲς ἀπ᾽ τὴν Τέχνη τους, τὸ ἔδωσε λαμπρὰ στὸ κλασικὸ ἔργο του: γέννηση τς τραγωδίαςπτπνεμα τς μουσικς (1872). Δυστυχῶς τὸ δεύτερο σχέδιό του (γιὰ τὴν ἀρχαιοελληνικὴ φιλοσοφία) δὲν τελεσφόρησε. Ἔχουμε μόνο ἕνα δεῖγμα 19 κεφαλαίων τῆς ἡμιτελοῦς μελέτης του: φιλοσοφία στ χρόνια τς ρχαιοελληνικς τραγωδίας (1873), καθὼς καὶ ἀναρίθμητες σημειώσεις, πολλὲς ἀπ᾽ τὶς ὁποῖες ἐμφανίστηκαν, ἐπεξεργασμένες, στὰ μετέπειτα ἔργα του. Τὰ παρακάτω ἀποσπάσματα γράφτηκαν το 1875, κι ἀποτελοῦν συνέχεια τῆς σπουδῆς του πάνω στὸ «Ἀρχαιοελληνικὸ ζήτημα», καὶ παρουσιάστηκαν, ξαναδουλεμένα, στό: νθρώπινα, λίαν νθρώπινα (1878), μὲ τὸν τίτλο: «Τύραννοι τοῦ πνεύματος» (ἀρ. 261) καί: «Ὅμηρος» (ἀρ. 262).

[5(146)1875]

Κριτικὴ τῆς ἐξέλιξης <τῶν Ἑλλήνων>

Ἐσφαλμένη θεώρηση μιᾶς φυσικῆς ἐξέλιξης

Ὁ ἐκφυλισμὸς κρύβεται πίσω ἀπὸ κάθε μεγάλη μορφή. Ἡ κάθε στιγμὴ σημαίνει τὴν ἀρχὴ τοῦ τέλους. Ὁ ἐκφυλισμὸς ἔγκειται στὴν εὔκολη μίμηση καὶ τὴν ἐπιφανειακὴ κατανόηση τῶν μεγάλων προτύπων· τὸ πρότυπο, δηλαδή, ὁδηγεῖ τοὺς ματαιόδοξους στὴ μίμησή του, στὴν πανομοιότυπη ἀναπαραγωγή του ἢ τὴν ὑπερθεμάτισή του.

Ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον, ἡ ἁλυσίδα ποὺ συνδέει τὶς μεγαλοφυίες δὲν εἶναι μιὰ εὐθεῖα γραμμή· τίποτα τέτοιο ἀνάμεσα στὸν Αἰσχύλο καὶ τὸ Σοφοκλῆ. Πόσα καλλιτεχνικὰ μονοπάτια δὲν ἄνοιξαν μετὰ τὸν Αἰσχύλο· ὁ Σοφοκλῆς ἀκολούθησε ἕνα ἀπ’ αὐτά.

Τὸ μοιραῖο κάθε μεγάλου ταλέντου: συμπαρασύρει τὰ πάντα στὴ δίνη του, ἀφήνοντας μιὰ ἔρημο στὸ πέρασμά του (νά, λ.χ., ἡ Ρώμη, ἐν μέσῳ τῆς δικῆς της ἐρημίας…). Ἔτσι, καταπνίγονται πολλὲς δυνάμεις σ’ ἐμβρυακὸ ἀκόμη στάδιο.

Νὰ σημειωθεῖ ἡ ἔκταση τοῦ ἐκφυλισμοῦ στὴν ἀρχαία Ἑλλάδα –ἀκόμα κ’ ἐκεῖ!–, πόσο σπάνια κι ἀνεπαρκῶς ἐκτιμοῦσαν κάτι μεγάλο (καὶ δὴ γι’ ἄλλους λόγους, μὴ οὐσιαστικούς) καὶ πόσο ἐφήμερη ἦταν τούτη ἡ ἐκτίμηση…

Πόσο ἄτεχνα πρέπει νἆταν τὰ πρῶτα τραγικ δείγματα τοῦ Θέσπη (θέλω νὰ πῶ: οἱ ἔντεχνες μιμήσεις πρωτόγονων ὀργίων)! Γι’ αὐτὸ κι ὁ πεζὸς λόγος ἦταν, ἀρχικά, τόσο ἄκαμπτος σὲ σχέση μὲ τὸν προφορικό.

Οἱ κίνδυνοι: ἀπολαμβάνει κανεὶς τὸ περιεχόμενο ἢ ἀδιαφορεῖ πλήρως γι’ αὐτό, καὶ θέλει νὰ συνταράξει τὶς αἰσθήσεις μὲ τὸν ἦχο κ.λ.

Ὁ κίνδυνος ποὺ παραφυλάει σὲ κάθε ἐξελικτικὴ πορεία εἶναι τὸ γωνιστικό: προκαλεῖ τὴν ὑπερδιέγερση τῆς δημιουργικῆς ὁρμῆς. Τὸ ζητούμενο ἐν προκειμένῳ: πολλὲς μεγαλοφυίες ν’ ἀλληλοσυγκρατιοῦνται ἐντεῦθεν τῶν ὁρίων…

Μήπως «χαντακώθηκαν», ἔτσι, πρόωρα, πολλὲς ὑπέροχες δυνατότητες; Λ.χ. ἂν δὲν ὑπῆρχε ἕνας Θεόκριτος, ποιός θὰ μποροῦσε νὰ τὸν «φανταστεῖ»;

Μέγα γεγονός παραμένει ὁ (τόσο πρώιμα) πανελλήνιος μηρος! Ἀπὸ κεῖνον ὅλα τὰ καλά· ὡστόσο, ὑπῆρξε τὸ ἰσχυρότερο ἐμπόδιο… Ὁ Ὅμηρος κατέστησε τοὺς πάντες ἐπιφανειακούς· γι’ αὐτὸ κι ὅσοι πάλεψαν ἐναντίον του —κ’ οἱ ἱκανώτεροι ἀνάμεσά τους— μάταια πάλεψαν! Ὁ Ὅμηρος ἔβγαινε πάντα νικητής…

Τὸ καταδυναστευτικ τῶν μεγάλων πνευματικῶν δυνάμεων. Τί διαφορὰ ὅμως! Ἄλλο νὰ σὲ καταδυναστεύει ὁ Ὅμηρος, ἄλλο ἡ Βίβλος!..

Ἡ ἀπόλαυση τῆς μέθης, τοῦ δόλου καὶ τῆς πονηριᾶς, τῆς ἐκδίκησης, τοῦ φθόνου, τῆς ἀναίδειας καὶ τῆς ἀσέλγειας – ὅλ’ αὐτὰ οἱ Ἕλληνες τ’ ἀναγνώριζαν ὡς ἀνθρώπινα· νά γιατὶ ἀποτελοῦσαν ἀναπόσπαστο μέρος τῶν ἠθῶν κ’ ἐθίμων τους. Τὰ θέσμιά τους ἦταν σοφὰ γιατὶ δὲν διαχώριζαν καλ καὶ κακό, ἄσπρο καὶ μαῦρο. Δὲν ἀρνοῦνταν τὴ Φύση, ὅπως κι ἂν ἐκδηλωνόταν· ἁπλῶς, τὴν εἶχαν ἐντάξει στὸ πλαίσιο συγκεκριμένων τελετουργιῶν, σὲ μέρες ξεχωριστές. Αὐτὴ εἶν’ ἡ ρίζα τῆς ἐλευθεροφροσύνης τῶν Ἀρχαίων· ἤθελαν ν’ ἀποφορτίσουν τὶς φυσικὲς δυνάμεις – ὄχι νὰ τὶς ἐξολοθρεύσουν ἢ νὰ τὶς ἀρνηθοῦν…

Τὸ σύστημα ποὺ ἑδραιώνει μιὰ νέα τάξη καὶ θεώρηση πραγμάτων εἶναι, λοιπόν, ἡ Πολιτεία. Ὅλος ὁ μηχανισμὸς δὲν συνίστατο ἀπὸ συγκεκριμένα ἄτομα, ἀλλ’ ἀπ’ τὶς σταθερὲς ἀνθρώπινες ἰδιότητες: φαίνεται στὴν ὀξεῖα παρατηρητικότητα καὶ τὴν αἴσθηση τοῦ πραγματικο, ποὺ τοὺς διέκρινε, ἰδίως τοῦ ντιπροσωπευτικο στὸ κάθε πραγματικό· χάρις σ’ αὐτὸ μπόρεσαν κι ἀνέπτυξαν φιλοσοφία, ἱστορία κ.λ. Δὲν ἐπρόκειτο γιὰ κάποιο ἱερατικὸ καθεστώς, γιὰ κάποιον ἠθικὸ νόμο, ποὺ ἐπικράτησε, τάχα, ἅμα τῇ θεμελιώσει τῆς Πολιτείας… Ἀπὸ ποῦ ὅμως προέρχεται τούτη ἡ ἐλευθερία τῶν Ἐλλήνων; ἀπὸ ποῦ τὴν κληρονόμησαν; Ἀπ’ τὸν Ὅμηρο. Κι αὐτός, ἀπὸ ποῦ;

Ὁπωσδήποτε οἱ ποιητὲς δὲν ἀποτελοῦσαν πρότυπα σοφίας καὶ λογικῆς· ὡστόσο, τοὺς εὐχαριστοῦσε τὸ πραγματικό, σὲ κάθε ἔκφανσή του, κ’ ἐπέμεναν νὰ μὴν τὸ ἀρνοῦνται· τὸ παρουσίαζαν ὅμως σύμμετρα, ὥστε νὰ μὴν ἐπενεργεῖ καταστροφικά.

[6(27)1875]

Δὲν πιστεύω πιὰ στὴ λεγόμενη «φυσικὴ ἐξέλιξη» τῶν Ἑλλήνων· παραἦταν προικισμένοι γιὰ νὰ πήγαιναν βῆμα-βῆμα, σὰ νἆταν ξύλα ἀπελέκητα. Τὰ Μηδικ ἀποτέλεσαν, κατὰ μίαν ἔννοια, θνικ δυστύχημα: ἡ ἐπιτυχία παραἦταν μεγάλη, ὅλες οἱ ἐπικίνδυνες ροπὲς βγῆκαν ὁρμητικὲς στὸ προσκήνιο· ὁ πόθος τῆς Ἀθήνας νὰ κυριαρχήσει σ’ ὅλη τὴν Ἑλλάδα εἶχε κυριεύσει πρόσωπα καὶ πόλεις. Μὲ τὴν κυριαρχία τῆς Ἀθήνας (στὰ πνευματικά) καταπνίγηκε μιὰ πληθώρα δυνάμεων· ἂς σκεφτεῖ κανεὶς πόσο μὴ παραγωγικὴ στὰ φιλοσοφικὰ ὑπῆρξε ἡ Ἀθήνα ἐπὶ μακρόν! Ὁ Πίνδαρος δὲν θὰ μποροῦσε νἆναι Ἀθηναῖος. Τὸ ἴδιο κι ὁ Σιμωνίδης. Οὔτ’ ὁ Ἐμπεδοκλῆς – οὔτ’ ὁ Ἡράκλειτος. Ὅλοι οἱ μεγάλοι λυρικοὶ ἔρχονταιπ’ ξω. Ἡ ἀθηναϊκὴ τραγωδία, σὰν εἶδος, δὲν εἶναι δὰ ὅ,τι πιὸ ὑψηλὸ μποροῦσε κανεὶς νὰ συλλάβει… Ἀπ’ τοὺς Ἥρωες, ἐπίσης, λείπει, σαφῶς, τὸ πινδαρικὸ στοιχεῖο. — —

Γενικά: πόσο φρικτὸ εἶναι τὸ ἀναπότρεπτο τῆς σύγκρουσης Σπάρτης-Ἀθήνας! – ὅ,τι καὶ νὰ ποῦμε θἆναι λίγο… Ἡ πνευματικὴ κυριαρχία τῶν Ἀθηνῶν ἐμπόδισε τὴν <ὅποια> ἀναμόρφωση. Ἂς μεταφερθοῦμε γιὰ λίγο στὴν ἐποχὴ ὅπου δὲν ὑφίστατο τούτη ἡ κυριαρχία· ἄλλωστε, δὲν ἀποτελοῦσε, στὰ σοβαρά, καμμιὰ ἀναγκαιότητα <νἆναι εἰδικὰ ἡ Ἀθήνα ἐπικεφαλῆς>! Αὐτὸ ἦταν ἀποτέλεσμα τῶν Μηδικν· δηλαδή: μόλις ἐπέδειξε ἡ Ἀθήνα τὴ φυσικὴ καὶ πολιτικὴ ἰσχύ της <, ἐπικράτησε καὶ πνευματικά>. Ἡ Μίλητος, λ.χ., ἦταν πολὺ πιὸ προικισμένη· τὸ ἴδιο κι ὁ Ἀκράγας.

 

    Print       Email

You might also like...

Αγιά-Σοφιά

Read More →