Loading...
You are here:  Home  >  ΕΠΙ ΤΟΥ ΠΙΕΣΤΗΡΙΟΥ  >  Current Article

Το Δημοψήφισμα του 1946 ως ο τελευταίος κρίκος  προς τον Εμφύλιο Πόλεμο

By   /   Σεπτέμβριος 25, 2015  /   Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Το Δημοψήφισμα του 1946 ως ο τελευταίος κρίκος  προς τον Εμφύλιο Πόλεμο

    Print       Email

δημοψηφισμα

[28-9-2015]

♦ του Λυγκούρη Σπύρου

Το περιεχόμενο της Συμφωνίας της Βάρκιζας ( Φεβρουάριος 1945) προσπάθησε να δώσει κάποιες κατευθυντήριες γραμμές ως προς την ομαλοποίηση των ελληνικών πραγμάτων στην  δύσκολη πορεία της χώρας στην πρώτη μεταπολεμική εποχή. Στο ένατο άρθρο της Συμφωνίας υπήρχε πρόβλεψη για την διεξαγωγή δημοψηφίσματος για το πολιτειακό μέσα στο 1945 πριν από την αντίστοιχη διεξαγωγή των πρώτων μεταπολεμικών εκλογών. Αυτός ο όρος δεν έμελλε να πραγματωθεί, εφόσον το φθινόπωρο του ίδιου έτους η κυβέρνηση Θ. Σοφούλη θα ανακοινώσει την διεξαγωγή των εκλογών για τα τέλη Μαρτίου 1946 προγενέστερα του δημοψηφίσματος. Η εξέλιξη αυτή εμπεριέχει τον φόβο του αστικού κόσμου και της Μεγάλης Βρετανίας για πιθανή κατίσχυση των συνθημάτων της Αριστεράς υπέρ της Αβασίλευτης Δημοκρατίας σε περίπτωση που το δημοψήφισμα προηγούταν. Πιθανόν να μην ήταν καθόλου άδικος ο φόβος αυτός, εάν θυμηθούμε τι είχε προηγηθεί. Η επαναφορά του Γεωργίου Β΄ το 1935 είχε γίνει μέσα από το προβληματικό δημοψήφισμα του ίδιου έτους, γεγονός που είχε μειώσει την νομιμοποιητική της βάση. Ακόμη χειρότερα, η σύμπραξη του μονάρχη με τον Ιωάννη Μεταξά κατά την επιβολή του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου και η μετέπειτα δυαρχία που άσκησαν μέχρι την κατάρρευση του Απριλίου 1941 είχαν περιορίσει τους θιασώτες του μοναρχικού πολιτεύματος ακόμη και μέσα στους συντηρητικούς κύκλους του Λαϊκού Κόμματος, οι οποίοι θεωρούσαν ότι ο Γεώργιος Β΄τους είχε εξαπατήσει. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός, ότι μεσούσης της Κατοχής το Λαϊκό Κόμμα είχε διασπαστεί σε πέντε ομάδες, από τις οποίες μόνο η μία ήταν ακραιφνώς μοναρχική.

Κατά την λήξη της Κατοχής και πριν ακόμη τον ερχομό της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας του Γ. Παπανδρέου (18 Οκτωβρίου 1944) είχε συμφωνηθεί, ότι δεν θα επιστρέψει ο Βασιλιάς στην χώρα προτού ο λαός αποφανθεί περί της τύχης της βασιλείας και της μοναρχίας.  Η σύγκρουση του Δεκεμβρίου 1944 και η Μάχη της Αθήνας εκτός από την καταστροφή του Ε.Α.Μ είχε και άλλο ένα επακόλουθο: ισχυροποίησε τους πλέον αδιάλλακτους της άλλης πλευράς και προσέδωσε στο πρόσωπο του Γεωργίου Β΄ το σύμβολο του ενοποιητικού στοιχείου του μη κομμουνιστικού κόσμου. Ο μονάρχης , που είχε γίνει το κόκκινο πανί για όλο τον δημοκρατικό κόσμο και που η πλειοψηφία των ανταρτικών και αντιστασιακών οργανώσεων (Ε.Α.Μ – Ε.Δ.Ε.Σ- Ε.Κ.Κ.Α – Π.Ε.Α.Ν και άλλες) είχε θέσει ως προαπαιτούμενο για την επόμενη μέρα την μη επιστροφή του,   θα λάβει την μορφή της «βαλβίδας ασφαλείας» του απειλούμενου κοινωνικό-πολιτικού καθεστώτος μπροστά στην ενεργή απειλή, που συμβόλιζαν οι κοινωνικές δυνάμεις, που είχαν συσπειρωθεί γύρω από το Ε.Α.Μ και τους συμμάχους του.

Οι εξελίξεις επιταχύνονται μετά τις κρίσιμες εκλογές του Μαρτίου 1946, που έφεραν στην εξουσία το ανασυγκροτημένο Λαϊκό Κόμμα του Κ. Τσαλδάρη (υπό τη μορφή της Ηνωμένης Παράταξης Εθνικοφρόνων) υπό την αιγίδα της πλέον βασιλόφρονος μερίδας του. Η αποχή της Αριστεράς του Νίκου Ζαχαριάδη και η ισχνή καταγραφή των υπόλοιπων μετριοπαθών δυνάμεων παρέδωσαν τα «κλειδιά» του κράτους στις φωνές της αδιαλλαξίας, οι οποίες είχαν ήδη αρχίσει να εμφανίζονται στην ύπαιθρο με την μορφή των διάσπαρτων ακροδεξιών  ή ακραίων μοναρχικών συμμοριών. Την ύπαρξη αυτών των ομάδων είχε χρησιμοποιήσει το Κ.Κ.Ε για να επιχειρηματολογήσει πάνω στην επιλογή της αποχής και στην κήρυξη του συνθήματος της «Μαζικής Λαϊκής Αυτοάμυνας» μπροστά στην εικόνα των πρώτων ομάδων παλαιών ανταρτών, οι οποίες έκαναν την εμφάνισή τους στα βουνά για λόγους αυτοπροστασίας.

Η διασπορά της βίας μεταξύ των δύο αντιμαχομένων θα συνεχιστεί με γοργούς ρυθμούς σε αυτή την πρώτη περίοδο του μεταπολεμικού κράτους, περίοδο κατά την οποία το επίσημο κράτος δεν είχε ακόμη καταφέρει να αναδιοργανωθεί και να επιβληθεί σε όλη την επικράτεια, και που στα διεθνή φόρα φαίνονταν ήδη τα σπάργανα του επελαύνοντος Ψυχρού Πολέμου. Θυμίζουμε ότι αυτή την περίοδο λαμβάνει χώρα η περίφημη ομιλία του Ο. Τσόρτσιλ στις ΗΠΑ περί του «σιδηρούν παραπετάσματος» που αρχίζει να καλύπτει την ευρωπαϊκή ήπειρο. Και ο συμμαχικός παράγοντας επιθυμεί μια ταχεία λύση του ελληνικού πολιτικού και πολιτειακού προβλήματος ακριβώς για να δοθεί ο αντικομμουνιστικός αγώνας με όσο το δυνατόν περισσότερη ομοψυχία από πλευράς του πολιτικού κόσμου.

Μέσα στην λογική της αναπαραγωγής της βίας τον Ιούνιο του 1946 η Βουλή των Ελλήνων  θα υιοθετήσει το ιστορικό Γ΄ Ψήφισμα  «Περί εκτάκτων μέτρων αφορούντων την Δημοσίαν τάξιν και ασφάλειαν». Οι ιστορικοί και νομικοί αναλυτές τοποθετούν στην ψήφιση του Γ΄ Ψηφίσματος το προοίμιο του μετέπειτα «Παρασυντάγματος» του 1952, το οποίο αποτέλεσε ακριβώς τέκνο των λογικών του Εμφυλίου Πολέμου. Το περιεχόμενό του προέβλεπε μαζικές εκτοπίσεις οπαδών της Αριστεράς και εφαρμογή της θανατικής καταδίκης για μία σειρά από περιπτώσεις.  Αυτός ο κρατικός μαξιμαλισμός θα προκαλέσει την αντίδραση της άλλης πλευράς, εφόσον το Κ.Κ.Ε θα στραφεί πλέον ανοιχτά υπέρ της ένοπλης αντιπαράθεσης με κύριο στόχο τις δυνάμεις της Χωροφυλακής και του ανασυντασσόμενου Εθνικού Στρατού. Στις 29 Ιουνίου 1946 ο Νίκος Ζαχαριάδης θα δημοσιεύσει στον Ριζοσπάστη ένα προφητικό άρθρο με τίτλο «Τραβάμε για Εμφύλιο Πόλεμο;». Κατά την διάρκεια του καλοκαιριού του 1946 θα συνεχιστεί η εμφάνιση διάσπαρτων ανταρτικών ομάδων, οι οποίες τον Αύγουστο θα συνενωθούν κάτω από την ηγεσία του Μάρκου Βαφειάδη. Αυτή την εποχή το Κ.Κ.Ε  υπολογίζει ότι υπάρχουν «ιδίως στην Μακεδονία και τη Θράκη περίπου 4.000 αντάρτες εξοπλισμένοι». Την ίδια ακριβώς περίοδο εκατοντάδες αξιωματικοί του στρατεύματος, που πρόσκεινται στο Κ.Κ.Ε ή που είναι παλαιοί Ε.Α.Μίτες εκτοπίζονται σαν ένα είδος αιφνιδιασμού από μεριάς κρατικής εξουσίας.

Η ημερομηνία διεξαγωγής του δημοψηφίσματος ανακοινώθηκε στις 13 Μαΐου 1946 από τον τότε αντιβασιλέα και αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό σε συνεδρίαση της Βουλής και προσδιορίστηκε για την 1η Σεπτεμβρίου 1946. Το περιεχόμενο του δημοψηφίσματος περιγράφεται στο Δ΄  Ψήφισμα της 25ης Ιουνίου . Δεν αφορά γενικά την τύχη της μοναρχίας ή του πολιτεύματος αλλά την προσωπική επαναφορά ενός ατόμου, του Γεωργίου Β΄ Γλύξμπουργκ . Διευκρινιζόταν, ότι τυχόν αρνητική ψήφο στο δημοψήφισμα δεν θα σήμαινε και αρνητική ψήφο για τον μοναρχικό θεσμό.  Τα ψηφοδέλτια υπέρ του Γεωργίου Β΄ ορίστηκε ότι θα περιείχαν απλώς την φράση «Βασιλεύς Γεώργιος», ενώ τα εναντίον του θα ήταν λευκά. Προβλεπόταν επίσης πως θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ψηφοδέλτια με τυπωμένη τη λέξη «Δημοκρατία». Εναντίον της επιστροφής τάχθηκαν όλα τα κόμματα της Αριστεράς και του Κέντρου, χωρίς όμως να υπάρξει συνεργασία μαζί τους. Η Αριστερά συμμετέχει στην διαδικασία εν μέσω της αναζωπύρωσης της σύγκρουσης στην ύπαιθρο και μετά από σκέψεις για πολιτική αποχή. Η τελική της συμμετοχή θα προσδώσει μια πολιτική νομιμοποίηση στην όλη διαδικασία, αλλά δε θα καταφέρει να αλλάξει τις δυσμενείς συνθήκες. Η προεκλογική εκστρατεία της πάντως θα λάβει χώρα υπό την αιγίδα των Δημοκρατικών Συλλόγων του παλαιού βενιζελικού αξιωματικού Οθωναίου.  Τα κόμματα του Κέντρου, όπως αυτά του Γ. Παπανδρέου, του Π. Κανελλόπουλου και άλλων,  κατεβαίνουν στην διαμάχη με μια αίσθηση περί βεβαίας ήττας. Η κυριαρχία της συντηρητικής παράταξης στο πολιτικό πεδίο και η ανάφλεξη της βίας της ύπαιθρο δεν άφηναν πολλά περιθώρια για μια φυσιολογική διαδικασία. Επίσης, η αντιμοναρχική τους τοποθέτηση είχε αμβλυνθεί από την περίοδο των Δεκεμβριανών και στο σύνολό τους, παρά τις διαφωνίες τους, έδειχναν να αντιλαμβάνονται την αναγκαιότητα της επιστροφής ενός ενοποιητικού κρίκου στην μάχη εναντίον των δυνάμεων της Αριστεράς.

Τα αποτελέσματα του δημοψηφίσματος δεν μπορούν να γίνουν αντικείμενο σοβαρής ανάλυσης, εφόσον είναι ξεκάθαρο ότι είναι τουλάχιστο διαβλητά. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία στο δημοψήφισμα πήραν μέρος 1.900.613 ψηφοφόροι. Από αυτά τα έγκυρα ψηφοδέλτια  ήταν 1.660.497 ψηφοδέλτια. Υπέρ της επιστροφής του Γεωργίου Β΄ Γλύξμπουργκ  ψήφισαν 1.135.492 ( ήτοι 68,3% του εκλογικού σώματος) και εναντίον 524.810 ψηφοφόροι. Από τους τελευταίους τα λευκά ψηφοδέλτια ήταν 342.500 και τα ψηφοδέλτια με τη φράση «Δημοκρατία» 182.31014. Η ψήφος υπέρ του Γεωργίου επικράτησε σε όλες τις περιοχές της χώρας εκτός από την Κρήτη, την Λέσβο και την Σάμο. Έλαβε μεγάλες πλειοψηφίες κυρίως σε αγροτικές περιοχές, εκεί όπου ο έλεγχος ήταν μικρότερος και η ψυχολογική βία των συμμοριών σαφώς μεγαλύτερη. Οι διεθνείς παρατηρητές αναφέρουν σαφώς το φαινόμενο της διπλοψηφίας και της τριπλοψηφίας, γεγονός που επιβεβαιώνει το διαβλητό της διαδικασίας. Αλλά αυτό που έχει σημασία είναι κυρίως οι πολιτικές συνέπειες του δημοψηφίσματος. Τα κόμματα του Κέντρου παρά τις διαφωνίες τους έσπευσαν να αναγνωρίσουν το αποτέλεσμα επικεντρώνοντας την προσοχή τους στον πολιτικό αγώνα που θα ακολουθούσε και στην τελική σύγκρουση με τις  δυνάμεις της Αριστεράς που ήταν βέβαιη. Το Κ.Κ.Ε και οι δυνάμεις της Αριστεράς κατήγγειλαν το αποτέλεσμα ως ένα «προϊόν βίας και νοθείας» και ανακοίνωσαν ότι δεν σκοπεύουν να το αναγνωρίσουν. Στα τέλη του Σεπτεμβρίου ο αναβαπτισμένος μονάρχης θα επιστρέψει στην χώρα για πρώτη φορά μετά την κατάρρευση του μετώπου τον Απρίλιο-Μάιο 1941. Η Αριστερά θα τον υποδεχτεί με αναζωπύρωση της ανταρτικής δραστηριότητας, όπως ακριβώς είχε κάνει με τα γεγονότα του Λιτόχωρου κατά τις εκλογές του Μαρτίου. Η τελευταία διαιρετική τομή μεταξύ των δύο στρατοπέδων του Εμφυλίου Πολέμου μόλις είχε τεθεί.

*Μεταπτυχιακός φοιτητής Νεώτερης και Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας, ΕΚΠΑ

    Print       Email

About the author

You might also like...

O ΑΡΧΟΝΤΑΣ ΜΕ ΤA ΠΟΛΛΑ ΠΡΟΣΩΠΑ, ΧΡΟΝΙΚΟ ΜΙΑΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ 1685–1920, μυθιστόρημα του Μελέτη Μελετόπουλου

Read More →