Loading...
You are here:  Home  >  ΕΠΙ ΤΟΥ ΠΙΕΣΤΗΡΙΟΥ  >  Current Article

Σκέψεις για τις βαθύτερες αιτίες ενός πιθανού Brexit…

By   /   Ιούνιος 20, 2016  /   Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Σκέψεις για τις βαθύτερες αιτίες ενός πιθανού Brexit…

    Print       Email

images

[20-6-2016]

♦ του Χαρίτου Αναστασίου*

Πολλά πέραν μιας υδάτινης τάφρου χωρίζουν τα Βρετανικά νησιά και ιδιαίτερα τη Μεγάλη Βρετανία από την υπόλοιπη Ευρώπη. Πέραν του ιδιότυπου βρετανικού χαρακτήρα, το εθιμικό νομικό σύστημα του άγραφου κοινού δικαίου, η ασυνήθιστη περίπτωση συνύπαρξης κρατών με διαφορετική εθνική και πολιτισμική βάση, σε ένα κράτος, η -σε μεγάλο βαθμό- απελευθερωμένη και απορυθμισμένη οικονομία διαφοροποιούν το Νησί από την Ευρώπη του αστικού δικαίου, των ενωμένων εθνών κρατών, καθώς και της έντονης κρατικής παρέμβασης, της μικτής οικονομίας και του κράτους πρόνοιας. Το κυριότερο δε, η εξαιρετική πολιτική και θεσμική σταθερότητα που απολαμβάνει το Ηνωμένο Βασίλειο από την πράξη της Ένωσης το 1707, μέχρι σήμερα, παρά τους όποιους κλυδωνισμούς και αλλαγές έχει υποστεί, σε σχέση με τα επαναστατικά κινήματα, πραξικοπήματα και θεσμικές αλλαγές που βίωναν μέχρι πρόσφατα τα ηπειρωτικά κράτη.

Η ίδια η Βρετανία βίωσε τη κλασσική και πρώιμη μεσαιωνική περίοδο δίχως να αποτελεί σημαντικό κέντρο βάρους για τον ευρωπαϊκό και μεσογειακό κόσμο: οι Κασσιτερίδες Νήσοι, με τους τραχείς Κέλτες κατοίκους, των αρχαίων Ελλήνων, αποτέλεσαν μια απομακρυσμένη επαρχία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, που πρώτη θα έφευγε από τον έλεγχο της κατά τις βαρβαρικές εισβολές. Τον εποικισμό της και τον τεμαχισμό της σε μικρά, αδύναμα και αντιμαχόμενα αγγλοσαξονικά και κελτικά βασίλεια διαδέχθηκαν οι συνεχείς εισβολές των Δανών και Νορβηγών Βίκινγκς, που συχνά κατείχαν σημαντικά τμήματα της αγγλικής επικράτειας, ακόμη και το σύνολό της. Η μακρόχρονη περίοδος του βόρειου εποικισμού στα Βρετανικά Νησιά, άφησε βαθιά σημάδια πίσω της στη γλώσσα, τα τοπωνύμια και τις συνήθειες των Βρετανών, φέρνοντας την τότε Βρετανία εγγύτερα στη Σκανδιναβία παρά στη Δυτική Ευρώπη.

Η νορμανδική κατάκτηση άλλαξε πλήρως τα δεδομένα για την τότε Βρετανία: με τη νίκη του στο Hastings, ο Δούκας της Νορμανδίας Γουλιέλμος ο Κατακτητής προσέθεσε το Βασίλειο της Αγγλίας στις προσωπικές του κτήσεις, μεταβάλλοντας πλήρως την έως τότε δομή του. Μια νέα γαλλόφωνη νορμανδική αριστοκρατία αντικατέστησε την παλαιά αγγλοσαξονική ελίτ, οι αρχέγονες κομητείες (shires) που ως τότε διοικούνταν από βασιλικούς απεσταλμένους (sheriffs) έδωσαν τη θέση τους στις ημιαυτόνομες φεουδαλικές κομητείες και δουκάτα, ελεγχόμενα από Νορμανδούς φεουδάρχες. Ο θεσμός της δουλείας και οι αρχέγονοι αγγλοσαξονικοί και σκανδιναβικοί θεσμοί εξαλείφθηκαν, με μεγάλες πόλεις και ισχυρούς πύργους να παίρνουν τη θέση των πρωτόγονων οικισμών, η λατινική αντικατέστησε την παλαιά αγγλική στα επίσημα κείμενα, η ίδια δε η αγγλική γλώσσα επηρεάστηκε έντονα από τις γαλλικές διαλέκτους που ομιλούσε η νέα ελίτ, με την αγγλική γλώσσα του σήμερα να αποτελεί σπάνιο παράδειγμα γερμανική γλώσσας όπου οι λατινογενείς λέξεις πλειοψηφούν των γερμανικών.

Η κυριότερη μεταβολή που επήλθε ήταν η πλήρης αποκοπή της Βρετανίας από τον σκανδιναβικό κόσμο: η Αγγλία πλέον στράφηκε ολοκληρωτικά στην δυτική Ευρώπη, θέτοντας εκεί τα συμφέροντά και τα ενδιαφέροντά της. Η νορμανδική εισβολή υπήρξε η τελευταία πετυχημένη εισβολή σε βρετανικό έδαφος, με την Αγγλία όμως να διοικείται για όλο τον υπόλοιπο Μεσαίωνα από γαλλικές βασιλικές δυναστείες: το πέρας της νορμανδικής κατοχής, ακολούθησε η κατάληψη του αγγλικού θρόνου από τον Δούκα του Ανζού Ερρίκο τον Πλανταγενέτη, ο οποίος και συνένωσε την Αγγλία με τις σημαντικές του προσωπικές κτήσεις στη Γαλλία. Όντας Γάλλοι βασιλείς της Αγγλίας οι Πλανταγενέτες και οι διάδοχοι τους Οίκοι, ξεκίνησαν μια μακριά σειρά συγκρούσεων στη Γαλλία, με στόχο την απόκτηση του γαλλικού στέμματος και την ένωση των δύο μοναρχιών. Οι ίδιοι αισθάνονταν Γάλλοι βασιλείς της Αγγλίας, όντας περισσότερο δεμένοι με το ήπιο κλίμα της Ακουιτανίας παρά της βροχερής Αγγλίας και αρκετά πιο αφοσιωμένοι στις γαλλικές παρά στις βρετανικές του κτήσεις. Το διασημότερό τους τέκνο, ο Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος έζησε συνολικά μόλις έξι μήνες στην Αγγλία, αποκτώντας το προσωνύμιο του Απόντος  Βασιλέα από τους Άγγλους υπηκόους του, τον οποίον τη γλώσσα ποτέ δεν έμαθε.

Παρά τις άοκνες προσπάθειες, το τέλος του εκατονταετούς πολέμου βρήκε την Αγγλία περιορισμένη και με χαμένες τις ηπειρωτικές της κτήσεις. Η καταπίεση των Νορμανδών κυρίως, αλλά και των Ανδεγαύων βασιλέων σε συνδυασμό με τις διαρκείς αποτυχίες ελέγχου της ηπειρωτικής Γαλλίας, οδήγησαν στην έντονη καχυποψία των Άγγλων για του υπόλοιπους Ευρωπαίους. Ο θρύλος του Ρομπέν των Δασών ως ένοπλου αγωνιστή κατά των Νορμανδών κατακτητών (στις πρώιμες του εκδοχές) καθώς και ενάντια στον Ανδεγαυό Ιωάννη του ακτήμονα (λογοτεχνική εκδοχή) διαπότισε έντονα την αγγλική ψυχή στο θέμα της ελευθερίας του Νησιού από κάθε ηπειρωτική επιβουλή. Η πίεση δε των Ιπποτών στον Ιωάννη τον Ακτήμονα και η αναγνώριση της Magna Carta από τον μονάρχη, διαφοροποίησε ακόμη πιο έντονα τη Βρετανία: ο μονάρχης τέθηκε υπό έλεγχο, ενώ τα κοινά και το δίκαιο απέκτησαν την απόλυτη ισχύ απέναντι στην αυθαιρεσία των ηγεμόνων. Η κατάληψη της μοναρχίας από τον ουαλικό οίκο των Τυδώρ και η Αγγλική Μεταρρύθμιση μεγάλωσε ακόμη περισσότερο την απόσταση μεταξύ των δύο ακτών της Μάγχης.

Ο τριακονταετής πόλεμος βρήκε την Αγγλία μια πανίσχυρη θαλασσοκράτειρα, έτοιμη να κυριαρχήσει στον κόσμο. Με τους Ίβηρες να ελέγχουν τη κεντρική και νότιο Αμερική, οι Άγγλοι στράφηκαν στις βόρειες αμερικάνικες ακτές, ιδρύοντας αρκετές αποικίες στην ακτή της Νέας Αγγλίας και καταλαμβάνοντας σταδιακά τις γαλλικές κτήσεις του Καναδά. Το παλαιό πρότυπο της Οικουμενικής Αυτοκρατορίας έπαυσε με τη κατάρρευση της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και το σύστημα της ισορροπίας δυνάμεων μεταξύ των νεότευκτων εθνών-κρατών αποτέλεσε τη νέα αρχή στην εξωτερική πολιτική. Η βασιλική εξουσία περιορίστηκε σταδιακά υπέρ της κοινοβουλευτικής ισχύος, με το Habeas Corpus ο βασιλέας ανέλαβε προστάτης των δικαιωμάτων των υπηκόων του, η αναρχία πάλι που ακολούθησε τη κατάργηση της μοναρχίας και η επιβολή του αβασίλευτου αλλά αυταρχικού καθεστώτος των Cromwell έπεισε τους Βρετανούς για τη σταθερότητα που προσέφερε ο βασιλικός θεσμός. Η Ένδοξη Επανάσταση οδήγησε στη μεταφορά της πραγματικής εξουσίας από τον βασιλέα στα κοινοβούλια των κοινοτήτων και των λόρδων, μοιράζοντας την εξουσία στο λαό και στην αριστοκρατία και επιτυγχάνοντας το αριστοτελικό πρότυπο της μικτής πολιτείας, της ισορροπίας των αριστοκρατικών και των δημοκρατικών θεσμών. Η ένωση με τη Σκωτία και η συγχώνευση των κοινοβουλίων αργότερα, μετέτρεψαν τη Βρετανία σε μια ιδιότυπη συνταγματική μοναρχία, θέτοντας τις βάσεις του συστήματος του Westminster και κάνοντας το αγγλικό κοινοβούλιο λίκνο της σύγχρονης δημοκρατίας.

Η θαλασσοκράτειρα πλέον Βρετανία έπαψε να εγείρει αξιώσεις επί της υπόλοιπης Ευρώπης, για την ασφάλειά της μόνο φρόντισε ώστε καμία ηπειρωτική δύναμη να μην κυριαρχήσει σε ευρωπαϊκό έδαφος. Από την Ισπανική Αρμάδα μέχρι τον Βοναπάρτη και τον τσάρο Νικόλαο και από τον Κάιζερ Γουλιέλμο μέχρι τον Χίτλερ, η Βρετανία υπήρξε η μόνιμη τροχοπέδη για κάθε ευρωπαϊκή αυτοκρατορία που επιθυμούσε να ελέγξει όλη την ήπειρο. Η απώλεια των δεκατριών αποικιών που συνέστησαν στη συνέχεια τις ΗΠΑ αποσοβήθηκε με την επέκταση στις Ινδίες, την Αφρική και τον Ειρηνικό, η παρακμή δε των παλαιών αυτοκρατοριών βρήκε τη Βρετανία στο απόγειο της ακμής της: ο Ήλιος δεν έδυε ποτέ στη Βρετανική Αυτοκρατορία, ο Φιλέας Φογκ του Ιουλίου Βερν έκανε το Γύρο του Κόσμου, περνώντας σχεδόν αποκλειστικά από βρετανικές κτήσεις, πλην των ΗΠΑ. Η Βρετανία τόνωσε τους δεσμούς της με τις αποικίες της και ιδιαίτερα με τις κτήσεις της, τον Καναδά, την Αυστραλία, τη Νέα Ζηλανδία και τη Νότιο Αφρική, έτοιμες πάντα να υποστηρίξουν τη Μητρόπολη σε κάθε πολεμική σύρραξη. Το διαμάντι των Ινδιών προσέφερε στη Βρετανία πολύ περισσότερο πλούτο από κάθε άλλο της έδαφος και η απώλεια αυτού, σε συνδυασμό με τις καταστροφές των δύο παγκοσμίων πολέμων, συνέτεινε στη παρακμή της Γηραιάς Αλβιώνας.

Οι σχέσεις της Βρετανίας με τις ΗΠΑ αμβλύνθηκαν από την παλαιά έχθρα του εξεγερμένου σε αυτές των δύο αγγλόφωνων αδελφών στις δύο άκρες του Ατλαντικού. Οι ΗΠΑ στήριξαν τη βρετανική προσπάθεια και στους δύο παγκοσμίους πολέμους και διαδέχθηκαν το Ηνωμένο Βασίλειο στη παγκόσμια ηγεμονία, στην αυγή του Ψυχρού πολέμου, το ίδιο δε το Ηνωμένο Βασίλειο αποτέλεσε τον σταθερότερο και πλέον αφοσιωμένο σύμμαχο της αμερικανικής υπερδύναμης. Η έντονη καχυποψία των Βρετανών για τα ηπειρωτικά οξύνθηκε με τις βαριές της απώλειες στους δύο πολέμους, με την ίδια όμως από σωτήρα της Ευρώπης να μετατρέπεται σε μια γερασμένη υπερδύναμη. Η κρίση του Suez αποτέλεσε τη τελευταία πράξη της Αυτοκρατορίας που έδινε τη θέση της σε μια χαλαρή Κοινοπολιτεία με πολιτισμικούς κυρίως δεσμούς.

Πολιτικά αδύναμη αλλά οικονομικά πανίσχυρη η Βρετανία συνεχίζει μέχρι σήμερα να αποτελεί το ναυτιλιακό και χρηματοπιστωτικό κέντρο του πλανήτη, με το νόμισμά της να παραμένει ένα παγκόσμιο αποθεματικό. Η σχέση της με την Ευρωπαϊκή Κοινότητα ξεκίνησε με την απόρριψη της συμμετοχής από τον Γάλλο πρόεδρο De Gaull, που έβλεπε την αμερικάνικη επιρροή να εισβάλλει στην τότε ΕΟΚ. Η μετέπειτα ένταξη της συνοδεύτηκε από τη δημιουργία μιας προνομιακής σχέσης με την υπόλοιπη Ένωση καθώς και από τη προσκόλλησή της στα ατλαντικά συμφέροντα του ΝΑΤΟ, περισσότερο από ότι στα συμφέροντα της Ένωσης.

Στο σήμερα του δημοψηφίσματος η Βρετανία βρίσκεται σε μια θέση πολύ διαφορετική από αυτή του προηγούμενου αιώνα: η παραγωγική της δύναμη έχει μειωθεί αισθητά, ενώ η φωνή της στο κόσμο είναι πλέον περιορισμένη. Η ιδιαίτερη σχέση με τους άμεσους ευρωπαίους γείτονές της δεν έχει ακόμη υπερκεράσει τη συμπάθεια της για την άλλη άκρη του Ατλαντικού, η κοινή διοίκηση μιας δυνητικής Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας ξυπνάει ακόμη τα ένστικτα της θαλασσοκράτειρας που βλέπει την ηπειρωτική δύναμη που επί αιώνες πολεμούσε να επεκτείνεται και να περιλαμβάνει και την ίδια. Είναι πρώτα από όλα τα περασμένα μεγαλεία και οι μνήμες των μεγάλων πολέμων που θα οδηγήσουν το βρετανικό ένστικτο σε ένα πιθανό Brexit…

*Φοιτητής Χημικών Μηχανικών, ΕΜΠ

    Print       Email

About the author

You might also like...

O ΑΡΧΟΝΤΑΣ ΜΕ ΤA ΠΟΛΛΑ ΠΡΟΣΩΠΑ, ΧΡΟΝΙΚΟ ΜΙΑΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ 1685–1920, μυθιστόρημα του Μελέτη Μελετόπουλου

Read More →