Loading...
You are here:  Home  >  ΣΤΗΛΕΣ  >  Current Article

Η ηθική διαμαρτυρία ενός βαθειά χριστιανού

By   /   Αύγουστος 8, 2015  /   Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Η ηθική διαμαρτυρία ενός βαθειά χριστιανού

    Print       Email

thumbnail

♦ του Κωνσταντίνου Αντωνίου

Φρειδερίκος Νίτσε, Ο Aντίχριστος, εκδόσεις Gutenberg, Αθήνα 2014, 288 σελίδες

῞Οσοι ἀσχολοῦνται σοβαρὰ μὲ τὴν Φιλοσοφία, δὲν μποροῦν ν᾿ ἀρνηθοῦν πὼς ἡ σκέψη τοῦ Νίτσε ὑπήρξε σημεῖο τομῆς καθοριστικῆς πάνω στὸν χάρτη τῆς μέχρι τώρα θεωρητικῆς γνώσης – ὁρόσημο οὐσίας ἀνατρεπτικῆς κι ἀπελευθερωτικῆς γιὰ τὸ πνεύμα, ποὺ δὲν ἔπαψε ποτὲ ν᾿ ἀστράφτῃ. ῾Ωστόσο, ἂς μὴν τὸ δεῖ κανείς περιοριστικά: γιατὶ ἄπαξ κ᾿ ἐντρυφύσῃς στὸ ἔργο τοῦ Γερμανοῦ, γρήγορα συλλαμβάνεις τὴν ὅλως πρακτικὴ ἀξία τοῦ λόγου του γιὰ τὴν καθημερινὴ ζωή, ἀφοῦ καλά-καλὰ τούτη εἶναι καὶ μιὰ ἀπ᾿ τὶς βλέψεις του ἄλλωστε: ν᾿ ἀποκαθάρῃ τὸ πνεύμα ἀπ᾿ ὅ,τι ἀλλοιώνει, καὶ θανατώνει ἐν τέλει, τὴν φυσικότητα καὶ τὴν ζωντάνια τῆς ἀνθρώπινης ὕπαρξης.

Τὸ 1888, διανύοντας τὴν παραγωγικώτερη ἐποχή του, ὁ Νίτσε ἀποφασίζει νὰ γράψῃ τὸν ᾿Αντίχριστο, μὲ ἀρχικὸ τίτλο ᾿Επαναξιολόγηση ὅλων τῶν ἀξιῶν, καὶ, μέσα σ᾿ ἕναν μήνα, τὸν Σεπτέμβριο, καταφέρνει νὰ τὸν ὁλοκληρώσει μ᾿ ἐπιτυχία.

᾿Απ᾿ τὶς σελίδες τοῦ ἔργου ἀναβλύζει μιά ὡργισμένη κριτικὴ κατὰ τοῦ Χριστιανισμού καὶ πάσης θρησκείας ἀποχαυνωτικῆς γιὰ τὴν ἐλεύθερη συνείδηση – τέτοια ποὺ μπορεῖ μὲν νὰ προδιαθέσῃ ἀρνητικὰ τὸν ἀναγνώστη λόγῳ τοῦ ὕφους της, ἀλλὰ, ἂν ἀφεθῇ ν᾿ ἀκολουθήσῃ τὸν ἐμβληματικὸ ροῦ τῆς ὁρμῆς του –μιᾶς ὁρμῆς μὲ ἀδαμάντινη συμπάγεια–, θὰ δυσκολευτῇ στὴν συνέχεια ν᾿ ἀποκρούσῃ τὶς σκέψεις ποὺ φέρνουν στὸ φῶς τὴν καθαρὴ ἀλήθεια, μ᾿ ὅλη τὴν ἀγριότητα τῆς ἰσχύος της, ὅπως τὴν ἐκφράζουν πάντα οἱ ἄνθρωποι μὲ ὑψιτενὴ καρδιά, γεμάτη πάθος καὶ φλόγα. («Πρέπει κανεὶς νὰ εἶν᾿ ἔντιμος στὰ πνευματικὰ πράγματα σκληρὰ  ἔντιμος γιὰ ν᾿ ἀνεχθῇ καὶ μόνο τὸ πάθος καὶ τὸν τόνο μου»).

Γιὰ νὰ μὴ μᾶς παρασύρῃ ὅμως ὁ ἐπιθετικός του τόνος, ποὺ ἴσως ἀδικῇ πρόσωπα κ᾿ ἰδέες,  συμβάλλει σημαντικὰ ἡ γενομένη ἐργασία στὴν νέα, σχολιασμένη, πλήρως ἀναθεωρημένη κ᾿ ἐπαυξημένη ἒκδοση τοῦ ᾿Αντίχριστου ἀπὸ τὶς ἐκδόσεις «Gutenberg», σὲ ἐξαιρετικῆς πιστότητας, ὡς πρὸς τὸ ὕφος καὶ τὴν δύναμη τοῦ λόγου, μετάφραση τοῦ Βαγγέλη Δουβαλέρη, καὶ μὲ ἐπιμέλεια ῟Ηρκου Ρ. ᾿Αποστολίδη, οἱ ὁποίοι βάζουν «σὲ τάξη» ὀ,τιδήποτε ἀπὸ τὸ βασικό σῶμα κειμένου μένει –ἢ δείχνει (γιὰ τοὺς λιγώτερο ἐξοικειωμένους μὲ τὴν φιλοσοφία πάντως)– «ἀδιευκρίνιστο».

Πεντακόσιες τουλάχιστον ὑποσελίδιες σημειώσεις ἀποσκοποῦν στὴν ἄρση κάθε ἀμφιβολίας γιὰ τὰ γραφόμενα τοῦ κειμένου, ἀλλὰ καὶ τῶν φαινομενικῶν ἀντιφάσεων ποὺ εκασταχοῦ ἀναδύονται. Εἰδάλλως, θὰ προέκυπταν ὄχι απλῶς ἀπορίες, ἀλλὰ καὶ κρίσεις ἐπιπόλαιες, κ’ ἐσφαλμένες ἐντυπώσεις σχετικὰ μὲ τὸ τὶ δηλοῖ ὁ φιλόσοφος, ὅταν φτάνει νὰ τὰ βὰζῃ καὶ μὲ τὸν Πλάτωνα ἀκόμα, καὶ μὲ τὸν Κάντ, καὶ μὲ τὸν Πασκὰλ, καὶ μὲ σύσσωμο τὸν νεώτερο ᾿Ιδεαλισμό, ποὺ «μολύνθηκε ἀπ᾿ τὸ αἶμα τῶν θεολόγων» καὶ τῆς ἠθικολογίας τους!

῞Ομως ὁ Νίτσε δὲν εἶναι οὔτε ἐπιπόλαιος οὔτε ἀδαὴς, ὅταν διατυπώνει τέτοιου εἴδους κατηγορίες γιὰ προσωπικότητες ποὺ κι ὁ ἴδιος ἐκτιμοῦσε. ῞Οπως φροντίζει νὰ ἐπισημάνῃ ὁ μεταφραστὴς στὸν πρόλογο, ἡ κριτικὴ του εἶναι κάτι παραπάνω ἀπὸ μιὰ ἀπλὴ ἐπίθεση ἐναντίον τοῦ Χριστιανισμοῦ. ᾿Απώτερος στόχος του ἡ «᾿Ηθική», ὅπως ἔχει διαβρώσει τὴν σύγχρονή του κοινωνικο-πολιτικὴ πραγματικότητα, καθοδηγῶντας τὰ ἔνστικτα καὶ τὸν τρόπο ζωῆς τῶν ἀνθρώπων πρὸς ἕνα χθαμαλὸ πρότυπο, μακριὰ ἀπ᾿ τὶς εὐγενικὲς ἀρετές, τὶς «ἀρετὲς δίχως μοραλίνη[1]» δηλαδή, πούναι  κ᾿ ἡ ὕψιστη ἀποδοχὴ τῆς Φύσης.

Μὲ ἰδιαίτερη προσοχὴ κ᾿ ἐπιμονή, ὁ Βαγγέλης Δουβαλέρης κατάφερε νὰ  συγκροτήσῃ ἕνα νεοελληνικὸ κείμενο ποὺ σέβεται τὸ γερμανικό πρωτότυπο, ὄχι μονάχα ἀπὸ ἄποψη πιστῆς ἀπόδοσης νοημάτων καὶ εἰδικῶν φιλοσοφικῶν ὅρων, ἀλλὰ κι ὡς πρὸς τὸ μεῖζον αἴτημα ἄμεσης συνάφειας πρὸς τὸ ὕφος τοῦ νιτσεϊκοῦ λόγου, ὁ ὁποιος ἔχει ἕναν ἐντελῶς ἰδιότυπο ρυθμό. Μόνον ἂν κι αὐτὸς ἀποτυπωθῇ μποροῦμε νὰ μιλᾶμε γιὰ σωστή μετάφραση! Δὲν εἶν᾿ ἀπλὸ τὸ γλωσσικὸ ζήτημα στὸ Νίτσε, οὔτε θὰ πρέπει νὰ θεωρηθῇ «πολυτέλεια» ἕνα τέτοιο ἐπίτευγμα – τὸ νὰ μπορῇ δηλαδὴ νὰ «διασωθῇ» σὲ στρωτὰ ἑλληνικὰ ὁ λόγος του, ποὺ χαρακτηρίζεται ἀπὸ ζωντάνια καὶ μουσικότητα καί, θαρρεῖς παλεύει νὰ ξεφύγῃ ἀπ᾿ τὰ δεσμὰ τῶν λέξεων ποὺ τὸν συγκρατοῦνε στὸ χαρτί… ῾Ο ἴδιος ὁ συγγραφέας, ὡς γνήσιος φιλόλογος άλλωστε, ἐφιστᾷ τὴν προσοχή, λέγοντας σ᾿ ἄλλο βιβλίο του: «Πόσοι [] ἄραγε γνωρίζουν, καὶ θεωροῦν καθῆκον  τους νὰ γνωρίζουν, ὅτι ὑπάρχει Τέχνη σὲ κάθε καλὴ φράση – Τέχνη ποὺ πρέπει νὰ μαντευτῇ ὥστε νὰ ἐννοηθῇ ἡ φράση!». Αὐτὸ θὰ πῇ λογοτεχνία· κ᾿ ἡ δουλειὰ τῆς ἐν λόγῳ ἔκδοσης σεβάστηκε αὐτὴ τὴν Τέχνη.

῎Εχοντας ὡς βάση τὴν ἔγκριτη παγκόσμια βιβλιογραφία, ὁ σχολιασμὸς τοῦ βιβλίου  συνοδεύει ἀνελλιπῶς τὸ κυρίως κείμενο, παρέχοντας σημαντικὲς πληροφορίες, ἀπαραίτητες γιὰ τὴν κατανόηση τοῦ περιεχομένου, ἀπὸ τὸ χῶρο τῆς φιλοσοφίας καὶ τῆς ἰστορίας, ὅσο καὶ τῶν ἄλλων ἐπιστημῶν. Συντίθεται, ἔτσι, ἕνα πλαίσιο ἀνάλυσης, ἀπὸ τ᾿ ὁποίο κρατεῖται διαρκῶς τὸ κείμενο, καὶ στ᾿ ὁποίο παραπέμπει συγχρόνως τὸ ἴδιο –ὑπὸ μία διαλεκτικὴ ἀντίληψη τῆς γνώσης–, ὥστε ν’ ἀναδεικνύονται πάντα οἱ βαθύτερες οὐσίες τῆς σκέψης τοῦ Νίτσε. ᾿Επιπλέον, δὲν παραλείπεται ἡ παράθεση σχετικῶν ἀποσπασμάτων ἄλλων συγγραφέων, ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητα ὥς τὶς μέρες μας, ἀλλὰ καὶ χωρίων ἀπὸ ἔργα ὅπως ἡ Βίβλος, οἱ Βέδδες κλπ, γιὰ συγκριτικὴ ἀνάγνωση. Τέλος, σὲ εἰδικὸ παράρτημα περιλαμβάνονται πολλὰ ἀπ᾿ τὰ κατὰλοιπα τῆς περιόδου 1887-1888, μαζὶ μὲ ὁρισμὲνα ἀποσπάσματα ἀπὸ τὶς Αὐγές, τὸ ᾿Ανθρώπινα, πολῦ ἀνθρώπινα, τὴν Περίπτωση Βάγκνερ, τὴ Γενεαλογία τῆς ᾿Ηθικῆς καὶ τὸν ῾Οδοιπόρο καὶ ἡ σκιά του.

῾Ο Νίτσε ἀποτελεῖ εἰδική περίπτωση· ἕνας στοχαστὴς ποὺ γιὰ νὰ νὰ τὸν καταλάβῃς χρειάζεται κάτι παραπάνω ἀπὸ ἀπλὴ ἀνάγνωση παρατιθέμενων θεωριῶν. Γι᾿ αὐτὲς ἀρκοῦν τὰ σχήματα κατανόησης. ῞Ομως καὶ πάλι ἐγκλωβίζουν (σε «συστήματα φιλοσοφικά»), παρὰ προκαλοῦν κι ἐξάπτουν γιὰ ἄνοιγμα τοῦ νοῦ[2]. Εἶν᾿ ἕνας τιτάνας τοῦ πνεύματος – ἑνα πνεύμα ἀναγεννησιακό! Καὶ μὲ λόγο ἀπλό, ἄμεσο, ποὺ μιλᾶ· τὸ ἔργο του εἶν᾿ ἡ πράξη μὲς στὴ ζωή: «Τὸ πρῶτο κι οὐσιώδες: ἡ ζωή. Τὸ ὕφος: νὰ ζῇ!».

῾Η ἔκδοση λογίζεται ὡς πρότυπο γιὰ τὰ ἑλληνικὰ δεδομένα, χωρὶς νάχῃ κάτι νὰ ζηλέψῃ ἀπὸ ἄλλες ἀντίστοιχες τῆς παγκόσμιας βιβλιοεκδοτικῆς. ῾Η φιλολογικὴ ἐπιμέλεια ἐπὶ τῇ βάσει αὐστηρῶν κριτηρίων μελέτης, ποὺ ἐφαρμόστηκε, θάπρεπε σήμερα νάναι κανόνας γιὰ τὴν ἔκδοση φιλοσοφικῶν ἔργων.

[1]  Νεολογισμὸς τοῦ Νίτσε. Γιὰ μιὰ σύντομη ἀνάλυση βλ. Νικήτα Σινιόσογλου, «Φιλοσοφία χωρὶς Μοραλίνη: Γιὰ τὸν Νίτσε σήμερα», The Athens Review of Books, τεῦχος 43, Σεπτέμβριος 2013.

[2] ᾿Απὸ τὸν πρόλογο τοῦ μεταφραστή, σ. 28: «Κι ὅσο γιὰ τὴν «ἀντιφατικότητα» ἢ «ἀνακολουθία», τοῦτες εἶναι ἐπιφανειακές, ἀφοῦ ἡ θεώρησή του δὲν εἶν᾿ ὀρθολογικὴ παρὰ τραγική.

    Print       Email

About the author

You might also like...

6 a.m. των Blitz

Read More →