Loading...
You are here:  Home  >  ΚΥΡΙΑ ΑΡΘΡΑ  >  Current Article

Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος πρότυπο ιστορικού και αντιπαράδειγμα στην ψευδοδιανόηση της Μεταπολίτευσης

By   /   Μάιος 10, 2014  /   Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος πρότυπο ιστορικού και αντιπαράδειγμα στην ψευδοδιανόηση της Μεταπολίτευσης

    Print       Email

 

του Χρήστου Μπαλόγλου

Ο Αλέξανδρος Ι. Δεσποτόπουλος[1]  γεννήθηκε την 26ην Ιανουαρίου 2013 στην Σμύρνη. Εφοίτησε αρχικά στο Κιουπετσόγλειο Δημοτικό Σχολείο Σμύρνης. Το 1922 βίωσε το δράμα της Μικρασιατικής Καταστροφής και την αγωνία του πρόσφυγα. Παρά ταύτα, κατώρθωσε να αριστεύση στο Α’ Γυμνάσιο Αρρένων Αθηνών. Συνέχισε τις σπουδές του στην Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, και, αφού τις ολοκλήρωσε, υπηρέτησε πρώτος αυτός ως έφεδρος ανθυπολοχαγός του πεζικού, δίδοντας στον δίδυμο αδελφό του Κωνσταντίνο τον απαιτούμενο χρόνο να συγγράψη την διδακτορική του διατριβή.

Ελαβε μέρος ο Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος στις πολεμικές επιχειρήσεις κατά την γερμανική εισβολή του Απριλίου 1941. Συνελήφθη την 30ην Απριλίου 1944 από τους κατακτητές και ενεκλείσθη στο Γουδί, και διεσώθη από το εκτελεστικό απόσπασμα μόλις την τελευταία στιγμή, χάριν της σωστικής επεμβάσεως της Ελένης Ποταμιάνου[2] προς τον πρωθυπουργό Ιω. Ράλλη[3]. Εδιώχθη όμως στην Μακρόνησο.

Μεταπολεμικώς εργάσθηκε επί σειρά ετών ως νομικός σύμβουλος των επιχειρήσεων του Ομίλου Μποδοσάκη, ευπατρίδου Μικριασάτου επιχειρηματίου, κορυφαίου οικονομικού παράγοντος της χώρας. Παράλληλα συνέχισε τις σπουδές του στην Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου θα ανακηρυχθή αριστοβάθμιος διδάκτωρ το 1954, με εισηγητή –επόπτη της διατριβής του τον Καθηγητή της Ιστορίας της Νεωτέρας Ελλάδος Νικόλαο Βλάχο.

Ως καταξιωμένος ως  έγκριτος ιστορικός και μελετητής του Καποδίστρια[4], της εποχής της Ελληνικής Επαναστάσεως[5], καθώς και πρωταγωνιστών αυτής[6], καθώς και προσωπικοτήτων της Νεωτέρας Ελλάδος, όπως του Αλέξανδρου Κουμουνδούρου και του Ελευθερίου Βενιζέλου[7], ρηξικέλευθος αναλυτής της περιόδου του Μεσοπολέμου και της προετοιμασίας της χώρας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο[8], θα συνεργασθή σε συλλογικά έργα, με κορυφαίο το πολύτομο έργο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους της Εκδοτικής Αθηνών. Στο έργο αυτό θα συμμετάσχη όχι μόνον ως συγγραφεύς, αλλά και ως επιμελητής, ως οιονεί αρχισυντάκτης, και θα συμβάλει πολύ θετικά στην έκδοση του επιβλητικού έργου Ιστορία του Ελληνικού Ἔθνους (ΙΕΕ).

Ἔχοντας ως εφόδιο τα επιμελημένα και επιστημονικώς πρωτότυπα δημοσιεύματά του, θα επιτύχη να εκλεγή, έστω και σε προχωρημενη ηλικία, τον Μάρτιο του 1979,  Τακτικός Καθηγητής στην έδρα Πολιτικής Ιστορίας της Νεωτέρας Ελλάδος της Παντείου Ανωτάτης Σχολής Πολιτικών Επιστημών[9]. Ο Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος συνέχισε την παράδοση του Διον. Α. Ζακυθηνού και του Εμμ. Πρωτοψάλτη, οι οποίοι είχαν υπηρετήσει στην ίδια έδρα. Αφυπηρέτησε την 31ην Αυγούστου 1980, καταληφθείς του ορίου ηλικίας[10].

*  *  *

Με γνώμονα την δική του συμμετοχή σε πολεμικές εκστρατείες, και έχοντας διατελέσει διμοιρίτης, ασχολήθηκε συγγραφικά με την προβολή των ανδραγαθημάτων των αρχαίων Ελλήνων, διασωστικών της δημοκρατίας. Ειδικώτερον, ο Αλεξ. Δεσποτόπουλος συνεργάζεται στον Β’ τόμο της ΙΕΕ, που επιγράφεται Αρχαϊκός Ελληνισμός. Η εξόρμηση των Ελλήνων (1100π.Χ.-479 π.Χ.), στον Γ’ τόμο με τον τίτλο Κλασσικός Ελληνισμός. Το ελληνικό θαύμα (479π.Χ.-336 π.Χ.),  και στον Δ’ τόμο με τον τίτλο Αλεξανδρινός Ελληνισμός. Η μεταλαμπάδευση του ελληνικού πολιτισμού (336π.Χ. -215 π. Χ).

Τα θέματα που πραγματεύεται αφορούν την στρατιωτική ιστορία των Αθηναίων, των Σπαρτιατών και των Μακεδόνων, αναπτύσσει όμως και θέματα πολεμικής τέχνης των προγόνων. Δεν είναι τυχαίο ότι διερευνά τον τρόπο που ωργάνωσε τους Αθηναίους και τους συμμάχους των ο Μιλτιάδης στον Μαραθώνα[11], αναλύει με περισσή προσοχή τον γεωγραφικό χώρο που έλαβε χώρα η ναυμαχία της Σαλαμίνος, διερευνώντας τα πλεονεκτήματα εκάστης πλευράς, την σημασία της νήσου για την αθηναϊκή δημοκρατία[12], αφού εκεί είχαν μετοικήσει όλοι οι Αθηναίοι, ενώ, τέλος, εξαίρει την πολεμική τέχνη του Κίμωνος και την καίρια απόφασή του να μεταφέρη τον πόλεμο στην Μ. Ασία[13].

Μετά τους Μηδικούς Πολέμους, ξέσπασαν στην Ελλάδα οι αντιθέσεις των δύο μεγάλων δυνάμεων και των συμμάχων τους, που αργότερα ωδήγησαν σε συγκρούσεις. Η προσπάθεια της Αθήνας να επιτύχη δύο στόχους, αφ’ ενός μεν να ανακόψη την δύναμη της Σπάρτης, ταλαιπωρημένη η ίδια από τον φονικό σεισμό του 464 π.Χ. και τον Γ’ Μεσσηνιακό Πόλεμο, και αφ’ ετέρου να συρρικνώση ακόμα περισσότερο την περσική αυτοκρατορία, αναλύονται εκτενέστατα και με σαφήνεια από τον Δεσποτόπουλο στον Γ’ τόμο της ΙΕΕ, όπου συγγράφει το κεφάλαιο «Οι Αθηναίοι αντιμέτωποι με Πέρσες και Έλληνες, 460-445 π.Χ.»(τόμ. Γ’ 1 (1971) 62-82). Η επέκταση των Αθηναίων στην Αίγυπτο, για να συνδράμουν τους επαναστατημένους Αιγυπτίους εναντίον των Περσών, έχει και αίτια εμπορικά, όπως και η συμμαχία των Αθηναίων με τους παραδοσιακούς των εχθρούς, Μεγαρείς, εναντίον των Σπαρτιατών. Στην περίοδο αυτή εντάσσονται και οι μάχες της Οινόης και της Τανάγρας, που δεν είναι ιδιαίτερα γνωστές και προβάλλεται από τον Δεσποτόπουλο η σημασία τους για την καθυπόταξη της Βοιωτίας.

Ως θέμα διεθνούς δικαίου και όχι μόνον ως ζήτημα στρατιωτικής ιστορίας μελετά ο Αλεξ. Δεσποτόπουλος την αποστασία της Σάμου, η οποία ως μέλος της Αθηναϊκής Συμμαχίας, με ανεκτό από την Αθήνα ολιγαρχικό πολίτευμα, κινήθηκε εναντίον της Μιλήτου, εξ αιτίας διαφοράς των δύο πόλεων, με δημοκρατικό πολίτευμα[14]. Η μη επέμβαση της Πελοποννησιακής Συμμαχίας, καθ’ υπόδειξιν της Κορίνθου, αναδεικνύει την προβληματική των δύο συνασπισμών στον χώρο του Αιγαίου και υποδεικνύει ότι η Περσία δεν είχε πή τον τελευταίο της λόγο.

Ο Ελληνισμός της Κάτω Ιταλίας και Σικελίας πριν από την έναρξη του Πελοποννησιακού Πολέμου, δεν αφήνει ασυγκίνητο τον Αλεξ. Δεσποτόπουλο, ο οποίος αφιερώνει ένα εκτενές κεφάλαιο με τον τίτλο «Κάτω Ιταλία και Σικελία» (ΙΕΕ Γ1(1971)139-152). Εύστοχα αναδεικνύονται τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του Ελληνισμού των περιοχών αυτών: η ύπαρξη πολιτεύματος της τυραννίδος, η δημιουργία μεγάλων κρατών, στην Σικελία ιδίως, με την υποταγή των μικροτέρων πόλεων στις μεγαλύτερες, στις μετακινήσεις πληθυσμών και στην πολιτογράφηση χιλιάδων μισθοφόρων, με αποτέλεσμα την αλλοίωση του πληθυσμού των πόλεων και την μη ύπαρξη συνοχής και ενότητος μεταξύ των πολιτών, την ύπαρξη στην ενδοχώρα ξένων αυτοχθόνων πληθυσμών, που αποτελούσαν μία συνεχή, μόνιμη απειλή για τους Έλληνες, η ύπαρξη εξαιρετικά γονίμου εδάφους και η ανάπτυξη της γεωργίας, και τέλος, η απουσία ξένης εχθρικής επεμβάσεως στην Σικελία για εβδομήντα ολόκληρα χρόνια μετά την μάχη της Ιμέρας και την  ήττα των Καρχηδονίων.

Το ιστορικό μέγεθος Μέγας Αλέξανδρος δεν θα αφήση αδιάφορο τον Αλεξ. Δεσποτόπουλο. Στον Δ΄ τόμο της ΙΕΕ θα πραγματευθή την εκστρατεία του Μ. Αλεξάνδρου και θα συγγράψη τις τρεις μάχες που έδωσε ο Αλέξανδρος εναντίον των Περσών:  Γρανικός[15], Ισσός[16], Γαυγάμηλα[17].  Μοναδικές είναι οι περιγραφές για την πολιορκία και κατάληψη της Τύρου, αναδεικνύοντας την πολεμική τεχνολογία πολιορκητών και πολιορκουμένων[18]. Τέλος, περιγράφει με πάσα ενάργεια την εκστρατεία του Αλεξάνδρου στην Ινδική[19] , και εφιστά την προσοχή όχι μόνον στην πολεμική αρετή των Ελλήνων, αλλά και στην διπλωματική δεινότητα του Αλεξάνδρου. Επισημαίνει την φιλοδοξία του Μακεδόνα στρατηλάτη να υπερβή και αυτόν ακόμα τον Ηρακλή, μία φιλοδοξία που θα εύρη τροχοπέδη στον Ύφασι και θα σταματήση λόγω της κοπώσεως του στρατού. Η επιθυμία του ηγέτου δεν έκαμψε την αντίσταση του πλήθους.

*  *  *

Ο Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος είχε το μοναδικό προνόμιο να διακριθή τόσο ως πολεμιστής όσο και ως ιστορικός ερευνητής. Από την γενεά του των ιστορικών διέφερε, διότι διεκρίθη όχι εντός του πανεπιστημιακού χώρου, άλλωστε διετέλεσε Καθηγητής για ένα μόνο ακαδημαϊκό έτος, αλλά δημιούργησε το έργον του μέσα σε αντίξοες συνθήκες: εργαζόμενος σκληρά ως νομικός σύμβουλος και δικηγόρος και μακράν του ησύχου ακαδημαϊκού γραφείου. Ανήκοντας σε πολύπαθη γενεά, ετίμησε το αξίωμα του ανθρώπου.

Δεν είναι, άλλωστε, τυχαίο, ότι ο Ακαδημαϊκός, Σμυρναϊκής καταγωγής, Ιωάννης Πεσμαζόγλου (Χίος 1918 – Αθήνα 2003), αναγνωρίζοντας την συμβολή του, προέτεινε στην Ολομέλεια της Ακαδημίας Αθηνών, όπως χορηγηθή το Αριστείο των Κοινωνικών Επιστημών στον Αλέξανδρο Δεσποτόπουλο. Η παρεμβατική επιστολή του Αλεξάνδρου Δεσποτοπούλου, ευχαριστήρια για την μεγάλη τιμή, αλλά και με παράκληση να μη δεχθή την πρόταση του Ακαδημαϊκού η Ακαδημία ώστε να προστατευθή το κύρος της, από την υπόνοια τυχόν, ότι βραβεύθηκε αδελφός Ακαδημαϊκού ως αδελφός του[20], αποτελεί την πλέον κορυφαία πράξη του βίου του και επαληθεύει όσα γράφει ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός για τον Μέγα Αθανάσιο: «ἁπλοῡς τὸν τρόπον, πολυειδὴς τὴν κυβέρνησιν,. σοφὸς τὸν λόγον, σοφώτερος τὴν διάνοιαν,. πεζὸς τοῖς ταπεινοτέροις, ὑψηλότερος τοῖς μετεωροτέροις,. φιλόξενος, ἱκέσιος, ἀποτρόπαιος, πάντα εἷς ἀληθῶς»[21].

 

 

 

 

 

 

 

 



[1] Για τον Αλέξανδρο Δεσποτόπουλο, πβ. Κων/νου Δεσποτοπούλου, Αναπολήσεις, τόμ. Α’. Αθήνα, Παπαζήσης, 2005. Ιδίου, Αοιδίμων Φήμη. Αθήνα, τυπωθήτω-Γιώργος Δαρδανός, 2005, 55-75. Πβ. την βαθυστόχαστη νεκρολογία του Νικ. Βικέτου εις Μικρασιατικά Χρονικά 22(2007) 319-322. Βλ. Βασ. Κρεμμυδά «Ὄψεις της Ιστοριογραφίας μας: Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος (Σμύρνη 1913-Αθήνα 2004)», Τα Ιστορικά 42 (Ιούνιος 2005) 241-243.

[2] Κων/νου Δεσποτοπούλου, Αοιδίμων Φήμη. Αθήνα, τυπωθήτω-Γιώργος Δαρδανός, 2005, σσ.94-95.

[3] Ηθικά συμπαραστάθηκε και ο Ιωάννης Πεσμαζόγλου, υποψήφιος διδάκτωρ της Νομικής Σχολής, ο οποίος το βράδυ εκείνο της 30ης Απριλίου 1944 συνώδευσε τον Κ. Δεσποτόπουλο στα κρατητήρια. Κων/νου Δεσποτοπούλου, Αοιδίμων Φήμη. Αθήνα, τυπωθήτω-Γιώργος Δαρδανός, 2005, σσ.43-51.

 

[4] Αλεξ. Δεσποτοπούλου, Ο Ιωάννης Καποδίστριας και η Απελευθέρωσις της Ελλάδος, Αθήναι 1954, 2η έκδοση, Αθήνα, ΜΙΕΤ, 1996, 291σσ. Ιδίου, Η Ελλάς επί Καποδίστρια. Αθήναι 1957, 139σσ.

[5] Αλεξ. Δεσποτοπούλου, Η απόφασις περι της Ελληνικής Επαναστάσεως. Αθήναι 1965. Αλεξ. Δεσποτοπούλου, Μελέτες Πολιτικής Ιστορίας. Αθήναι, Εκδοτική Αθηνών, 1989, 179σσ. Στο βιβλίο αυτό είναι συγκεντρωμένες επτά μελέτες, από τις οποίες πέντε αφορούν την Ελληνική Επανάσταση και τον Καποδίστρια. Με την Ελληνική Επανάσταση θα ασχοληθή αναλυτικά ως συγγραφεύς κεφαλαίων του ΙΒ’ τόμου της ΙΕΕ, Αθήναι 1975. Ιδού οι τίτλοι των κεφαλαίων: «Παράγοντες, διάρκεια, φάσεις και ιδιομορφία της Ελληνικής Επαναστάσεως» (σελ. 8-70). «Η στάση του Σουλτάνου –διωγμοί-απαγχονισμός του Πατριάρχη» (σελ. 130-135). «Οι διωγμοί από τον Ιούνιο έως και τον Δεκέμβριο» (σελ. 199-1221). «Η στάση της Ρωσσίας και άλλων κρατών απέναντι στην Ελληνική Επανάσταση»(σελ.286-288). «Η Επανάσταση κατά το 1828» (σελ.478-491). «Οι ενέργειες του Καποδίστρια στο διπλωματικό πεδίο και οι εξελίξεις του Ελληνικού ζητήματος από τον Σεπτέμβριο έως τον Δεκέμβριο»(σελ. 512-515).

[6] Alexandros Despotopoulos «La Revolution grecque. Alexandre Ypsilantis et la politique de la Russie», Balkan Studies 7(1966). Αλεξ. Δεσποτοπούλου, Ιωάννης Φιλήμων. Αγωνιστής-Δημοσιογράφος-Ιστορικός. Αθήναι 1967. Αλεξ. Δεσποτοπούλου, Ο Διδάσκαλος του Γένους Κωνσταντίνος Κούμας 1776-1836, Αθήναι 1968.

[7] Αλεξ. Δεσποτοπούλου, Μελέτες Πολιτικής Ιστορίας. Αθήναι, Εκδοτική Αθηνών, 1989, δύο κεφάλαια με τους τίτλους Η πολιτική του Αλεξάνδρου Κουμουνδούρου, Η εθνική πολιτική του Ελευθερίου Βενιζέλου.

[8] Alexandros Despotopoulos «La guerre  greco-italienne et greco-allemande (28 octobre 1940-31 mai 1941)», Revue d’ Histoire de la deuxieme guerre mondiale et des conflicts contemporains 1984. Αλεξ. Δεσποτοπούλου, Η συμβολή της Ελλάδος στην έκβαση των δύο παγκοσμίων πολέμων , Αθήναι, Εκδοστική Αθηνών, 1992, 19962, 159σσ., και στην αγγλική με τον τίτλο Greece’s contribution to the Outcome of the two World Wars, 1993. Αλεξ. Δεσποτοπούλου, Η πολεμική προπαρασκευή της Ελλάδος, 1923-1940. Αθήναι, Ακαδημία Αθηνών, Κέντρον Ερεύνης Ελληνικής Κοινωνίας, αρ. 7, 1998, 208σσ. Αλεξ. Δεσποτοπούλου, «Η πολεμική προσπάθεια στο εξωτερικό», ΙΕΕ ΣΤ’ (200) 87-89.

[9] Κων/νου Δεσποτοπούλου, Αναπολήσεις , τόμ. Γ’. Αθήνα, Παπαζήσης, 2013, σσ.71-73. Πβ. τα Πρακτικά του Επιστημονικού Μνημοσύνου που ωργάνωσε το Πάντειο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Ιστορίας και Πολιτικής Επιστήμης (3.10.2005), εις Γεώργιος Δ. Κοντογεώργης, επιμ., Ο Ιστορικός Αλέξανδρος Ι. Δεσποτόπουλος. Αθήνα, Παπαζήσης, 2006.

[10] Αφιέρωμα στον Αλέξανδρο Ι. Δεσποτόπουλο. Ανάλεκτα Νεώτερης Ελληνικής Ιστορίας. Αθήνα., Παπαζήσης 1995.

 

[11] Αλεξ. Δεσποτοπούλου, «Νέα στρατηγική και τακτική-Μιλτιάδης», ΙΕΕ Β(1971) 296-306.

[12] Αλεξ. Δεσποτοπούλου, «Ναυμαχία της Σαλαμίνος-Η σύγκρουση», ΙΕΕ Β(1971) 338-340.

[13] Αλ. Δεσποτοπούλου, «Η στρατηγική του Κίμωνος», ΙΕΕ Γ(1971) 29-31.

[14] Αλ. Δεσποτοπούλου, «Αποστασία της Σάμου», ΙΕΕ Γ1(1971) 120-122.

 

[15] Αλ. Δεσποτοπούλου, «Το εκστρατευτικό σώμα», ΙΕΕ Δ(1973) 48-57.

[16] Αλ. Δεσποτοπούλου, «Εκστρατεία Δαρείου», ΙΕΕ Δ(1973) 80-87.

[17] Αλ. Δεσποτοπούλου, «Η μάχη των Γαυγαμήλων», ΙΕΕ Δ(1973) 115-124.

[18] Αλεξ. Δεσποτοπούλου, «Πολιορκία και άλωση της Τύρου», ΙΕΕ Δ(1973) 91-100.

[19] Αλεξ. Δεσποτοπούλου, «Η εκστρατεία της Ινδικής», ΙΕΕ Δ(1973) 165-195.

[20] Κ. Ι. Δεσποτοπούλου, Περί προσώπων και θεσμών. Από το βήμα της Ακαδημίας Αθηνών. Αθήναι, Παπαζήσης, 2000, σσ. 217-223. Πρότασις Πεσμαζόγλου 3.2.1994. Κ. Ι. Δεσποτοπούλου, Αναπολήσεις, τόμ. Γ’, 1961-2003. Αθήναι, Παπαζήσης, 2013, σελ. 143.

 

[21] Γρηγορίου Ναζιανζηνού, «Εγκώμιον εις τον Μέγαν Αθανάσιον», PG 35, cols. 1081-1128.

 

    Print       Email

You might also like...

Η “αντίσταση” είναι το εύκολο, το δύσκολο είναι η σκληρή εργασία για την εθνική ανασυγκρότηση.

Read More →